Opet se priča o nafti, ovaj put o mrljama nečega što podsjeća na naftu u koritu Jale kroz Slavinoviće. Slike koje smo dobili "ne obaraju s nogu" ali su solidan povod za priču šta bi bilo kad bilo da su nam ispod nogu naftna ležišta, a i da podsjetimo na jednu od priča na istu temu.
Nedavne vijesti o ponovnom interesovanju naftnih kompanija za istraživanja i eksploataciju nafte na području Majevice i Tuzle podsjetile su na činjenicu da je Amerika prilično davno otkrivena - kao i nafta u blizini Tuzle. Poznate su pojave nafte na imanjima i u bunarima stanovnika Požarnice i drugih naselja koja gravitiraju predjelima Majevice. Ali je manje poznato da je u Tuzli od proljeća do kraja 1945. godina radilo postrojenje za destilaciju nafte.
Boško Najtek u Špiri 1929. godine |
"Špiritana" - Tvornica i rafinerija špirita i ugljične kiseline u Kreki, u vlasništvu bečkog poduzetnika M(irka) Fišle i sinova, je prva tvornika špirita u BiH, izgrađena 1880. godine. Fabrika špirita u Kreki je pored špirita i ugljične kiseline, proizvodila i kvasac. Špirit se koristio kao dezinfekciono sredstvo u partizanskim ratnim bolnicama, ali i kao substitucija alkoholu. Ključni majstori za tehnoške procese u Špiri su bili Česi Bogumil - Boško Najteka i Vaclava Hudija, koji su i pomogli u osposobljavaju fabrike nakon drugog oslobođenja Tuzle u septembru 1944. godine. Boško Najtek je do kraja radnog vijeka radio u Špiri, bavio se slikanjem, a umro je i sahranjen u Popovaći 1972. godine.
Pored proizvodnih linija špirita i kvasca, u Špiri je bilo instalisano postrojenje za destilaciju nafte koje je davalo 300 litara benzina dnevno. U ratnim danima je vladala nestašica benzina, pa su sva zaplijenjena vozila bila neupotrebljiva. Pitanje prerade nafte u Špiri inicirano je od strane Voje Ljujića, koji je imao saznanja da se nafta na području Majevice skupljala u bazene, a da su na tim lokalitetima Englezi prije 1941. godine radili bušotine za istraživanja pojave nafte.
U realizaciju izgradnje postrojenja za destilaciju nafte u Špiri bili su uključeni ing. Salom Šuica i inženjer tehnolog Hari Kren iz Tvornice sode u Lukavcu, koji je uradio analizu nafte, a koja je pokazala da se iz nafte može dobiti benzin dobrog kvaliteta. Hari Kren je napravio specifikacije materijala i nacrte za destileriju nafte, a radnici Špire i Mehaničke radionice Rudnika u Kreki su izgradili i postavili postrojenja.
Organizovano je vađenje, prikupljanje i transport nafte do Špire, za što su bili zaduženi "ratni naftaši".
Ratni naftaš 1945 |
Tako je u proljeće 1945. godine, u krugu Špire počela raditi »Prva partizanska rafinerija nafte«. Na izradi ovog postrojenja učestvovali su Vaclav Hudi, Drago Puškarić, Boško Petrašek, Vaclav Suha, Mustafa Bešlagić i drugi.
Dnevna proizvodnja od 300 litara benzina je tekla u kontinuitetu, a sve proizvedene količine su bile namijenjene vojnim jedinicama. Proizvodnja se odvijala do kraja 1945. godine, kada je postrojenje uslijed eksplozije plina izgorjelo u požaru.
Tako je okončana proizvodnja benzina u Tuzli, ali je i dalje nafta ostala prisutna gdje se uvijek i pojavljivala. Jedino što treba da se otkrije je koliko nafte ima. Možda su oni Englezi, koje pominje Vojo Ljujić, potomci trgovca Marcus Samuela koji je od 1833. u Londonu prodavao antikvitete i orijentalne školjke, a onda osnovao naftnu školjku SHELL. A možda su novi istraživači nafte, koji se od nedavno vrte oko Tuzle, iste krvne grupe kao i Marcus Samuel, pa nam za par godina saopšte dobre vijesti.
Željko i Tihomir Knežiček
