TUZLARIJE - VIJESTI 16.09.2007. Broj citanja: 8619
U povodu 17. septembra 1944., drugog i konačnog oslobođenja Tuzle
Napisali: Mirzet Ibrišimović i Fatmir Alispahć
Prošle su 64 godine od kada su oslobodioci Tuzle činom hrabrosti, volje i revolucionarnog htijenja, pokazali pred porobljenom Evropom snagu i entuzijazam narodnooslobodilačke slobodoljubivosti. Historijat Tuzle je prepun primjera i dokaza o teškim, dramatičnim i krvavim putevima borbe za nacionalnu i socijalnu slobodu i pravičnost, počev od učešća župe Soli u borbama za očuvanje i razvoj starobosanske Države, otpora turskoj upravi u cilju osamostaljenja Bosne, ilirkog pokreta na ovim prostorima, Husinske bune do NOR-a i revolucije, ali je oslobođenje Tuzle u jesen 1943., uz Husinsku bunu i 15. maj 1992., najsvjetliji događaj u burnoj prošlosti ljudi naše regije.
Oslobođenje Tuzle je jedan od od najznačajnijih vojnih i političkih događaja u Bosni i šire, i bilo je od izuzetne važnosti za dalji razmah i uspon NOB-e koja je ubrzala poraz Vermahta. Oslobođenje je predstavljalo jednu od najvećih vojnih pobjeda Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije jer je Tuzla bila od vitalnog značenja kao važan neprijateljski vojni punkt i polazište za ofanzive na partizanske jedinice u istočnoj Bosni. Osim što je bila najveći slobodni grad u porobljenoj Evropi, a u Bosni predstavljala najjači i najvažniji slobodni ekonomski centar, Tuzla je bila bitna baza za popunu postojećih jedinica i formiranje novih. Privredna dobra – ekonomski i prirodni resursi su stavljeni u funkciju NOB-e i NOP-a, a oslobođena je i silna energija radništva tuzlanskog bazena, što je predstavljalo prekretnicu, odnosno omogućeno je njihovo masovno učešće i novu veliku afirmaciju oružanoj revoluciji. Dobilo se i na klasnom karakteru partizanskih jedinica koje su naglo promjenile i socijalni sastav kroz učešće velikog broja radnika. Može se reći da je oslobođenje Tuzle označavalo i zaokret daljeg razvoja političkih i vojnih odnosa u cijeloj Bosni i Hercegovini, jer su nesumnjivo i naglo ostvareni svi preduvjeti za ostvarenje decenijama propagiranih ideala o južnoslavenskom ujedinjenju; prepoznalo se i priznalo historijsko biće i identitet Bosne i Hercegovine tako da je borba protiv fašističkog agresora i borba za nacionalno i socijalno oslobođenje, u toku Drugog svjetskog rata, rezultirala federalnom koncepcijom buduće Jugoslavije. Bosna i Hercegovina je dobila mjesto koje joj historijski i pripada - kao zasebna federalna jedinica, istoga ranga s ostalima: Slovenijom, Hrvatskom, Srbijom, Crnom Gorom i Makedonijom. Zasjedanje ZAVNOBiH-a, koje je uslijedilo 25. novembra 1943., bilo je prelomni momenat za revitalizaciju i očuvanje državno-pravnog kontinuiteta naše zemlje. Bilo je to i svojevrsno priznanje velikim žrtvama koje je Bosna i Hercegovina podnijela u antifašističkoj borbi, više nego i jedna južnoslavenska zemlja.
Tuzla je tokom Drugog svjetskog rata bila važan vojni punkt i industrijski centar od čijih su proizvoda u mnogome zavisili Treći Rajh i NDH. Bila je najveći grad, centar sjeveroistočne Bosne, radnički grad, centar Tuzlanskog sreza od preko 100.000 stanovnika koji su u najvećem broju radili u industriji: U gradu se nalazila jedina Fabrika sode na Balkanu, Fabrika špirita, rudnici uglja u Kreki, Bukinju i Dobrnji, solane u Tuzli i Simin-hanu, velike pilane u Živinicama, električna centrala u Kreki, a radile su i još neka manja ali značajna industrijska i trgovinska preduzeća. Strateško značenje tuzlanskog basena svakako treba promatrati u skladu sa tadašnjon situacijom u istočnoj Bosni, koja je, kako je rat odmicao geostrateški i geopolitički postajala sve značajnija. Otuda je shvatljivo zašto je okupator bio toliko spreman da po svaku cijenu, dakle i po cijenu velikih ljudskih žrtava braniti Tuzlu, s važnom napomenom da je u gradu i njegovoj okolini koncentrirao velike snage. Pored njemačkih jedinica, u gradu su kroz teror djelovali: Ustaški stožer, Župska redarstvena oblast HDH, Ispostava ustaške nadzorne službe i IV domobranska oružnička pukovnija, dok je V pukovnija nastupala u pravcu Tuzle, dan prije napada na Tuzlu.
Krajem septembra 1943. godine, Štab Trećeg korpusa NOVJ-e, poslije vojnih uspjeha na Neretvi i Sutjesci, donio je odluku da se Tuzla mora osloboditi. Iako je okupator po kretanju partizanskih formacija mogao pretpostaviti da je njegov položaj u Tuzli ugrožen, nisu smatrali da je za odbranu neophodno odvojiti više od 4.000 vojnika, uključujući ustaše i domobrane (ne računajući razne muslimanske legije i milicije u okolini grada), s pretpostavkom da u tom trenutku i nisu mogli odvojiti više ljudstva jer su nakon kapitulacije fašističke Italije morali izdvojiti trupe za zaštitu jadranske obale. Ipak, i u takvoj situaciji njihove snage su brojčano bile moćnije u odnosu na partizanske koje su za napad na Tuzlu predvidjele oko 1.800 boraca, s podatkom da je oko 700 boraca bilo zaduženo za obezbjeđenje onih koji će napadati. Sve jedinice su raspoređene u desnu, srednju i lijevu kolonu s precizno utvrđenom putanjom napada i zadacima koji će pri tome izvršavati. Napad je počeo istovremenom akcijom svih jedinica, 29. septembra, u 20 sati i 30 minuta. Složena operacija oslobađanja je ublažena visokim borbenim moralom oslobodilaca koji je bio utemeljen u saznanju da je Tuzla afirmirana kao antifašistička sredina, revolucionarni i proleterski centar. Situaciju je komplicirala činjenica da je Gestapo, koncentrisavši se na Gradini, sa sobom poveo zatvorenike-pripadnike NOP-a. Tuzla je oslobođena 2. oktobra, nešto poslije 8 sati ujutro, tačnije, nakon 63 sata borbe. Zarobljeno je i ubijeno nešto manje od 3.000 neprijateljskih vojnika. Ostali su uspjeli pobjeći iz grada i naći zaštitu kod četnika. Zaplijenjena je velika količina ratnog i drugog materijala za potrebe dalje borbe. Prilikom oslobođenja i odbrane Tuzle svoje živote je dalo oko 150 boraca iz svih jedinica.
Slobodu Tuzle, u oktobru 1943. godine, izvojevali su borci sljedećih partizanskih jedinica: Brigade; 6. istočnobosanska, 1. majevička (kasnije 15. majevička), 16. muslimanska, 1. i 2. vojvođanska, 2. krajiška. Odredi; Majevički, Trebavski i 2. ozrenski. Izvojevali su je u teškim borbama i sa teškim žrtvama. Entuzijazam i radost koja je prožimala skoro sve građane Tuzle, nakon oslobođenja 2. oktobra, povezanost boraca i naroda, dovela je do toga da je svaki šesti stanovnik Tuzle stupio u jedinice NOV-e. Od oko 5.000 novih boraca popunjene su postojeće i formirane nove partizanske jedinice: 18. hrvatska, 17. majevička, 19. birčanska, 21. tuzlanska brigada, Tuzlanski odred, 27. i 38. divizija. Tuzla je bila centar djelatnosti koje su se odražavale na organizacioni život po cijeloj slobodnoj teritoriji i bila je najveći slobodni grad u porobljenoj Evropi. Njeno oslobođenje je predstavljalo jednu od najvećih i najznačajnijih pobjeda NOVJ-e. U slobodnom gradu je djelovalo najviše političko i vojno rukovodstvo Bosne i Hercegovine, tuzlanske oblasti i okruga; PK KPJ za BiH, PK SKOJ-a za BiH, Oblasni komitet KPJ, Štab 3. korpusa, Gradski narodnooslobodilački odbor i antifašističke organizacije. U Tuzli je tada pokrenuta i značajna izdavačka djelatnost: Štampan je treći broj lista «Oslobođenje», pokrenuti su listovi «Front slobode», «Vjesti» i «Naša borba». Značaj pobjede nije bio samo u tome što je Tuzla predstavljala važan industrijski i politički centar nego i u tome što je okupator izgubio grad koji je raskrsnica puteva koji povezuju BiH, Srbiju i Vojvodinu. Zato je razumljivo što je neprijatelj već idućega dana sa mobiliziranim jedinicama iz Brčkog, Doboja i Zvornika pokušao da povrati Tuzlu. U borbama koje su takođe trajale tri dana, partizanske jedinice, u čijim je redovima bilo i rudara i omladinaca iz tek oslobođene Tuzle, uspješno su odoljevale napadima, da bi, na kraju, protjerali neprijatelja daleko od grada, nanjevši mu znatne gubitke. Osim svega što čini značaj ove velike pobjede, treba reći da su sve kvislinške jedinice u službi okupatora time doživjele poraz od kojeg se nisu oporavile, a revolucionarni pokret i narodnooslobodilačka borba su osigurali moralno-psihološku prednost.
U 40 dana života u oslobođenoj Tuzli dinamično su se smjenjivale raznovrsne aktivnosti, tako da su imale direktnog odraza na razvoj i polet NOP-a i demokratski karakter NOB-e u cijeloj Bosni i Hercegovini i kroz zasjedanje ZAVNOBiH-a dobile nesumnjivu afirmaciju hiljadugodišnje državnosti Bosne i Hercegovine, kada je održavotvoren historijski kontinuitet i posebnost Bosne i Hercegovine.
Za vrijeme 40 dana u slobodi u Tuzli su izvršene brojne i složene aktivnosti potrebne za dalje borbe protiv fašista koji su gubljenjem Tuzle pretrpjeli moralne i materijalne štete, izgubili ekonomske kapacitete, izgubili saobraćajnice vojnostrateškog karaktera za komunikaciju s centralnom i zapadnom Bosnom, poremećeni su im svi planovi, a osim toga, neke okolnosti su fašistima davale ideju da bi se AVNOJ (za čije su pripreme doznali) mogao održati u Tuzli. Znajući da će se neprijatelj s velikim snagama ustremiti na Tuzlu, partizanske jedinice su, da bi izbjegli ljudske žrtve, već u planovima napada ukalkulisale povlačenje nakon evakuacije ratnog plijena, popune jedinica novim ljudstvom i formiranja novih odreda, brigada i divizija.
Tuzla je ponovo oslobođena 17. septembra 1944. godine da više nikada ne bude porobljena, ali treba se sjetiti i decembra 1944. godine, možda najvećeg iskušenja rodoljubivih Tuzlaka, kada je grad odbranjen od brojnih četničkih snaga, koncentrisanih iz svih dijelova Srbije i Bosne, kada im je bio plan da zauzmu Tuzlu i njenu regiju, i tu, na čelu sa Dragoljubom Dražom Mihailovićem, sačekaju savezničke snage za koje su vjerovali da će znati cijeniti njihovo «učešće u borbi protiv fašista». Od ukupno blizu 6.000 boraca Tuzlaka, njih 12 je proglašeno narodnim herojima, blizu 1.000 je poginulo, a samo nešto manje od 1.000 su žrtve fašističkog terora.
Slava oktobra 1943. godine, slava slobodarske Tuzle i njenih oslobodilaca, slava boraca, heroja i građana ovog kraja na pripada samo prošlosti. Ona je dio sadašnjosti i budućnosti ljudi cijelog Tuzlanskog kantona koja, posmatrana u kontekstu hiljadugodišnje slobodarske tradicije, predstavlja integralni dio historijskog htijenja našeg doba. Antifašistički pokret je imao općejužnoslavenski format i uz istovremen nacionalni i socijalni karakter ustanka prva je opća karakteristika koja je nastala iz složenog i nacionalnog pitanja na južnoslavenskim prostorima, tako da je ideja i politika južnoslavenskog jedinstva predstavljala jedino ispravan i adekvatan izlaz iz tadašnje situacije i alternativu bratoubilačkom ratu.
Naši su se narodi ponovo našli na udaru povampirenog fašizma kroz hegemonističke težnje i sa istoka i sa zapada. Sve poznate značajke i definicije rata dobile su ne samo potvrdu nego i neke nove karakteristike zbog specifične okrutnosti, biološkog, ekonomskog i kulturnog genocida, sistematskog isterbljivanja cjelokupnog naroda u posljednjem ratu kao cilju zatiranja opstojnosti Bosne i Hercegovine i ubistva bosanskohercegovačkog čovjeka. Višenacionalna posebnost BiH naročito je dominantna na široj regiji Tuzle koja i u svjetskim razmjerama čini reprezentativni primjer uspješnosti borbe protiv osvajačke i fašističke politike i u Drugom svjetskom ratu i u posljednjoj agresiji na našu domovinu.
(tuzlarije.net)
|
